Terwijl René Smits tegenover ons aan tafel zit, vertelt hij dat hij later die middag een afspraak heeft met de voormalige General Counsel van het International Monetary Fund. Samen schrijven zij een paper over Europees bestuur voor het project Europe 2050. Van stilzitten is voor de gepensioneerde jurist duidelijk geen sprake. Hij werkt actief aan een overzicht van rechtszaken rond Europees bankentoezicht en begeleidt masterscripties. Ruim veertig jaar lang was Smits nauw betrokken bij de ontwikkeling van het Europese monetaire recht. Hij was General Counsel bij De Nederlandsche Bank (DNB), hoofd juridische zaken en juridisch raadadviseur bij de Nederlandse Mededingingsautoriteit, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam (UvA), lid van de Administrative Board of Review van de Europese Centrale Bank (ECB) en assessor bij de Belgische Mededingingsautoriteit. Wij spraken met hem over zijn loopbaan, de toekomst van de ECB en het belang van verbinding.
Een vliegende start bij De Nederlandsche Bank
Smits begon aan de studie sociologie, maar ging al snel ook rechten studeren. Na zijn afstuderen trad hij in dienst bij DNB. In 1980 volgde hij een zomerprogramma Amerikaans recht en die kennis bleek direct van pas te komen. In zijn rol bij DNB raakte Smits betrokken bij de onderhandelingen tussen de Verenigde Staten (VS) en Iran. Na de Iraanse Revolutie en de langdurige gijzeling van ambassadepersoneel door de Iraniërs hadden veel Amerikanen vorderingen op Iran die niet meer werden voldaan. Iran kreeg zijn bevroren tegoeden in de VS terug, op voorwaarde dat een deel onder beheer van DNB werd veiliggesteld voor de Amerikaanse schuldeisers. Smits’ harde werk viel op. Daarom werd hij gevraagd de juridische afdeling van DNB op te zetten, die nog niet bestond.
Europees monetair recht als rode draad
Bij DNB groeide Smits uit tot specialist in het Europese monetaire recht. Hij werd gevraagd te adviseren over het Europees Monetair Stelsel, omdat hij Europees recht had gestudeerd. Dat hield sinds 1979 de wisselkoersen van de munten van de EEG-lidstaten binnen vaste bandbreedtes. De weerstand tegen de toen ingeslagen weg naar één munt voor Europa was groot, vooral in Duitsland en Nederland, waar men de eigen munt wilde houden. ‘Ik was het juridische klankbord bij verschillende kwesties die speelden.’ Zo werkte hij mee aan de Tweede Bankrichtlijn, onderdeel van het programma om in 1992 de interne markt van Europa te voltooien. In de jaren negentig was hij tevens vanuit DNB betrokken bij de voorbereiding op de Economische en Monetaire Unie. Zijn proefschrift daarover uit 1997, het eerste juridische commentaar op de ECB, wordt nog altijd geciteerd.
Verbinding als centraal thema
Na zijn promotie begon Smits in 2001 aan de UvA met lesgeven in het Europese monetaire recht. De complexe regels aan studenten uitleggen was ook voor hem leerzaam. ‘Dat hielp je iedere keer weer terug te gaan naar de basis.’ Hun kritische vragen hielpen hem daarnaast te reflecteren op zijn werk in de praktijk. De vragen werden steeds scherper. ‘Studenten zijn wel veel assertiever, veel mondiger geworden.’ Omgekeerd haalde Smits studenten als paralegals naar de Nederlandse Mededingingsautoriteit. Zij hielpen hem bij het uitzoekwerk en zagen intussen hoe het er in de praktijk aan toeging.
Hoe ouder ik word, hoe meer ik naast de juridische kant ook de maatschappelijke kant van zaken zie.
In 2020 werd Smits verkozen tot UvA-Docent van het Jaar. Als prijs mocht hij een eigen interdisciplinair vak ontwikkelen. Dat paste precies in zijn straatje: ‘Hoe ouder ik word, hoe meer ik naast de juridische kant ook de maatschappelijke kant van zaken zie.’ Tijdens de coronaperiode zag hij het wederzijdse onbegrip groeien. Al sinds Brexit en de verkiezing van Trump in 2016 nam volgens Smits de vijandigheid tegenover de ander toe. Hij koos Connection als thema en vroeg de andere Docenten van het Jaar, van sterrenkunde tot economie, om mee te doen. Zijn doel: ‘Verbinding weer tot stand brengen’. Smits liet zich inspireren door het werk Together van Vivek Murthy. Dat boek staat vol gemeenschapsinitiatieven om mensen te verbinden over grote scheidslijnen heen: geloof, politiek, leeftijd en huidskleur.
De uitdagingen van morgen
Van 2014 tot 2024 was Smits lid van de Administrative Board of Review van de ECB. Banken, bestuurders en aandeelhouders die het oneens zijn met een toezichtsbesluit, kunnen bezwaar maken. De Board adviseert om besluiten te handhaven, te variëren of zelfs in te trekken. Vooruitkijkend ziet Smits verschillende uitdagingen voor de ECB. Een van de grootste is de rechtsstaat, die wereldwijd onder druk staat. Het is de vraag ‘of die volgehouden kan worden in de wereld waarin wij op dit moment leven’. Daarnaast wordt de communicatie met het publiek steeds belangrijker. Volgens Smits is Christine Lagarde een uitstekende communicator, maar door de opkomst van anti-Europese partijen moet de bank haar zelfstandigheid sterk verdedigen.
‘Ik zou wensen dat mensen al jong de wijsheid vinden om die vragen te beantwoorden en niet de vragen van de headhunters’
Waar Smits het meest trots op is? Niet op zijn meer dan 130 publicaties, maar op de vriendschappen uit zijn carrière en de band met zijn studenten. Zijn advies aan studenten sluit hierop aan: ‘Kijk in je hart.’ Ga niet voor het grote geld, maar vraag je af wat je in dit leven komt doen. De huidige generatie staat volgens hem voor enorme uitdagingen, van klimaatverandering tot oorlog. ‘Ik zou wensen dat mensen al jong de wijsheid vinden om die vragen te beantwoorden en niet de vragen van de headhunters.’
