De Zuid-Limburgse gemeente Eijsden-Margraten verzocht Wageningen Environmental Research (WENR) in 2023 om de mogelijkheden voor rechtspersoonlijkheid voor de natuur binnen de gemeentegrenzen in kaart te brengen. De discussie over rechten voor de natuur doorkruist het hele land. In een eerder artikel kwam al ter sprake hoe rechtspersoonlijkheid voor de Waddenzee vorm zou kunnen krijgen. Het daadwerkelijk toekennen van rechtspersoonlijkheid aan de natuur is binnen het Nederlandse rechtsstelsel echter niet mogelijk, zo blijkt uit het onafhankelijk advies van WENR. Wat leert het onderzoek ons over betere belangenbehartiging van de natuur?
Juridische haalbaarheid
Het Nederlandse rechtssysteem kent een gesloten stelsel van rechtspersonen, wat betekent dat rechtspersoonlijkheid in beginsel alleen toekomt aan de lichamen en entiteiten die door de wet als rechtspersoon worden aangemerkt. De natuur maakt geen deel uit van de rechtspersonen opgesomd in de eerste drie artikelen van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek. Voor het toekennen van rechtspersoonlijkheid aan de natuur zou dan ook een wetswijziging nodig zijn, waartoe alleen de formele wetgever bevoegd is. De gemeente kan de erkenning van de natuur binnen haar grenzen als rechtspersoon daarom niet zelfstandig bewerkstelligen. Maatschappelijke verdeeldheid over natuurbelangen wordt genoemd als een belangrijke reden voor het beperkte draagvlak voor natuurrechten. Daarnaast is er veel onduidelijkheid over de manier waarop rechtspersoonlijkheid voor de natuur zou worden vormgegeven. Zo besprak ons eerdere artikel wie de natuur zou vertegenwoordigen en welke plichten het toekennen van rechtspersoonlijkheid aan de natuur met zich mee zou brengen.
Die onduidelijkheid geldt zowel voor privaatrechtelijke rechtspersoonlijkheid (zoals bij vennootschappen), als voor publiekrechtelijke rechtspersoonlijkheid (zoals bij de Staat, provincies, gemeenten en waterschappen). Binnen de publiekrechtelijke context kan bijvoorbeeld worden gedacht aan een ‘natuurschap’, een rechtsvorm die veelal in verband met de Waddenzee wordt besproken. Een poging om de natuur via de rechter rechtspersoonlijkheid toe te kennen, heeft volgens het onderzoek eveneens weinig kans van slagen. De onderzoekers verwijzen daarbij naar het uitgangspunt in het Nederlandse rechtsstelsel dat rechters hun uitspraken baseren op een wettelijke grondslag of jurisprudentie. Rechtspersoonlijkheid toekennen aan de natuur zou om die reden op gespannen voet staan met de rechterlijke bevoegdheden en de rechtszekerheid die het gesloten stelsel van rechtspersonen dient te waarborgen. Ook waarschuwen de onderzoekers voor de mogelijke financiële gevolgen van een besluit dat wegens een onjuiste grondslag wordt vernietigd, bijvoorbeeld in de vorm van nadeelcompensatie.
Wat kan er wél?
Aanleiding voor het onderzoek naar de juridische en praktische haalbaarheid van rechtspersoonlijkheid voor de natuur was een door de gemeenteraad aangenomen motie. De motie verzoekt tevens om natuurbelangen consequent mee te wegen in gemeentelijke besluitvorming en deze afweging inzichtelijk te maken in raadsvoorstellen. Het advies ziet hiervoor mogelijkheden in de Omgevingswet en doet verschillende aanbevelingen om natuurbelangen beter te borgen in het gemeentelijke omgevingsplan. Het adviseert onder meer om gemeentelijke regelgeving en handhaving op het gebied van natuur en landschap aan te scherpen. Daarnaast stelt het voor om de taken en bevoegdheden van de gemeentelijke adviescommissie uit te breiden. Deze beperken zich vooralsnog tot gebouwde monumenten en de landschappelijke inpassing van projecten. Met de uitbreiding zou de commissie volwaardig kunnen adviseren over natuur- en landschapsbelangen en op eigen initiatief advies kunnen uitbrengen over het gemeentelijk beleid.
Een stem voor de natuur
Volgens de onderzoekers zijn er alternatieve manieren om te bereiken wat met rechtspersoonlijkheid wordt beoogd. Het gaat daarbij met name om de mogelijkheid de natuur een stem te geven in gemeentelijke beleids- en besluitvorming en haar fysieke integriteit te beschermen. Dat rechtspersoonlijkheid voor de natuur in Eijsden-Margraten niet haalbaar blijkt, betekent dan ook niet dat betere belangenbehartiging moet wachten op landelijke herziening. Hetzelfde geldt voor andere initiatieven, zoals die met betrekking tot de Waddenzee. Dat initiatieven voor de rechten van de natuur in andere landen wel zijn geslaagd, betekent evenmin dat betere natuurbescherming in Nederland buiten bereik ligt. De natuur een stem geven hoeft immers niet te beginnen bij het toekennen van rechten, aldus de onderzoekers.
