Een carnavalsnummer over een dikke pens op de melodie van ABBA. Het klinkt niet direct als voer voor juristen. Toch belandde Dikke Pens (Clap Your Pens) bij de rechter. Na ruim een miljoen streams liet Universal namens ABBA de opname van de streamingdiensten verwijderen wegens vermeende auteursrechtinbreuk. De Kapotte Kachels legden zich daar niet bij neer en stapten naar de rechter. Zo werd een carnavalsgrap een auteursrechtelijke testcase. Bij een parodie ligt de kracht vaak in de herkenbaarheid van het origineel. Maar kan precies datgene wat een parodie doet slagen, haar ook juridisch opbreken?
Dikke pens, dunne uitzondering
De Kapotte Kachels beriepen zich op de parodie-exceptie van artikel 18b Auteurswet. De toepassing daarvan werkte het Hof van Justitie uit in het Deckmyn-arrest. De beoordeling valt uiteen in twee delen. Eerst moet er sprake zijn van een parodie: het werk moet een bestaand werk oproepen, daarvan merkbaar verschillen en humor of spot bevatten. Vervolgens worden de belangen van de auteursrechthebbende bij de bescherming van zijn werk afgewogen tegen de vrijheid van meningsuiting van de parodiemaker. Dat Dikke Pens een parodie was, stond niet ter discussie. Het kwam dus aan op die belangenafweging.
Dikke Pens op de weegschaal
De Kapotte Kachels beriepen zich op hun vrijheid van meningsuiting en hun commerciële belang bij de exploitatie van Dikke Pens via streamingdiensten. Daartegenover stond het belang van Universal om ABBA’s werk te beschermen tegen ongewenst gebruik en associaties. De rechtbank woog mee dat de herkenbare melodielijn van Take a Chance on Me gedurende het hele nummer te horen was. Daarnaast wilde De Kapotte Kachels de opname commercieel exploiteren en zou deze langdurig online beschikbaar blijven. Daardoor kon een blijvende associatie met ABBA ontstaan. Bovendien had Universal aangegeven geen bezwaar te maken tegen bepaalde live-uitvoeringen en de verspreiding van opnamen daarvan. Uiteindelijk gaf de rechtbank Universal gelijk.
Hier wordt duidelijk waar de grenzen van de parodie-exceptie werkelijk liggen. In Deckmyn hanteert het Hof een relatief ruim begrip van parodie, maar in de belangenafweging kan de positie van de auteursrechthebbende alsnog zwaarder wegen. Dat wringt. Een parodie moet immers het oorspronkelijke werk oproepen, en daarvoor moet het herkenbaar zijn. Door die herkenbaarheid kan de oorspronkelijke maker worden verbonden aan een boodschap waarvoor hij nooit heeft gekozen. Dat betekent niet dat zulke omstandigheden geen rol mogen spelen. Naarmate deze belangen echter zwaarder wegen, kan de praktische ruimte voor parodieën kleiner worden dan de ruime definitie uit Deckmyn doet vermoeden. Dat het zonder discussie als parodie kwalificeert, betekent nog niet dat het juridisch is toegestaan.
Een te Dikke Pens?
Dikke Pens maakt die spanning concreet. Enkele meegewogen omstandigheden raken aan de werking van een parodie zelf. De melodie van Take a Chance on Me bleef vrijwel het hele nummer herkenbaar. Herkenbaarheid was nodig, maar droeg tegelijkertijd bij aan de blijvende associatie met ABBA. Ook het bereik van de parodie speelde mee. De ruim één miljoen streams lieten volgens de rechtbank zien dat het nummer een groot bereik had. Het succes van de parodie was daarmee geen zelfstandig bezwaar, maar werkte via dat grote bereik indirect door in de belangenafweging. Daarin schuilt een paradox: Dikke Pens was onbetwist een parodie, maar factoren die bijdroegen aan haar herkenbaarheid en bereik konden vervolgens ook tegen haar werken.
Alleen ruim op papier?
Niet iedere parodie hoeft automatisch vrij spel te krijgen. Ook de belangen van een auteursrechthebbende verdienen binnen de parodie-exceptie bescherming. Die belangenafweging moet echter wel ruimte bieden voor datgene wat een parodie nu eenmaal is: een herkenbare bewerking die het origineel in een nieuwe, soms ongewenste context plaatst en daarbij ook een groot publiek kan bereiken. Als herkenbaarheid, associatie en bereik te zwaar gaan wegen, dreigt de ruimte die Deckmyn voor parodieën biedt in de praktijk kleiner uit te vallen. Een parodie-exceptie bewijst haar waarde juist wanneer de grap schuurt. Niet alleen wanneer zij klein, tijdelijk en ongevaarlijk blijft.
