Op 17 oktober 2026 gingen in Frankrijk ruim een half miljoen mensen de straat op. In veel steden liepen de protesten uit op plunderingen en brandstichting. Kort daarna steeg de rente op tienjarige Franse staatsleningen tot boven de 5 procent, voor het eerst sinds 2002. Beleggers vrezen dat de regering haar bezuinigingen van 54 miljard euro niet door het parlement krijgt. De rentelasten worden volgend jaar de grootste post op de Franse rijksbegroting, groter dan onderwijs of defensie. Daarmee maakt een vraag uit de eurocrisis haar terugkeer: mag de Europese Centrale Bank (ECB) een lidstaat te hulp schieten? Het Europese recht verbiedt de ECB om staten te financieren, maar sinds 2022 heeft zij wel een noodknop: het Transmission Protection Instrument (TPI). De ECB mag Frankrijk te hulp schieten, maar pas als Parijs zelf de eerste stap zet.
Hoe het protest de rente opdrijft
Frankrijk leent geld met staatsobligaties. Hoe meer beleggers twijfelen of de staat kan terugbetalen, hoe meer rente zij vragen op nieuwe obligaties. 54 miljard euro aan bezuinigingen in de begroting voor 2027 moet die twijfel wegnemen. Intussen groeide het protest van scholieren en studenten over vervallen klaslokalen en lerarentekorten uit tot verzet tegen de toenemende kosten van levensonderhoud. Daardoor krijgt de minderheidsregering moeilijker steun van het parlement voor de bezuinigingen. Op 4 november stemde de Assemblée nationale de begroting in eerste lezing unaniem weg. Die twijfel drijft de rente op en een hogere rente maakt bezuinigen lastiger. De totale rentelasten van de Franse overheid stijgen volgend jaar van 79,2 naar 91,2 miljard euro. Die extra 12 miljard slokt ruim een vijfde van de bezuinigingen op.
De ECB is geen geldschieter
De ECB gaat over monetair beleid, met als hoofddoel prijsstabiliteit. Economisch beleid, zoals het redden van een land in financiële nood, blijft aan de lidstaten. Een opkoopprogramma moet daarom een monetair doel dienen, zoals de doorwerking van het rentebeleid in de hele eurozone. Artikel 123 VWEU verbiedt de ECB bovendien om overheden geld te lenen of hun schuldpapieren rechtstreeks te kopen. In het arrest Gauweiler legde het Hof van Justitie uit dat het verbod lidstaten moet aanzetten tot gezond begrotingsbeleid. Opkopen van obligaties op de secundaire markt, dus van beleggers die ze al hebben, mag wel. Daarvoor gelden waarborgen, zodat de ECB staten niet via omwegen financiert. Zo blijft de ECB een centrale bank, en geen geldschieter van staten. Zo blijft de ECB een centrale bank, en geen geldschieter van staten.
Een noodknop met voorwaarden
De noodknop van de ECB is het TPI: ingevoerd in 2022, maar nog nooit gebruikt. Daarmee kan de ECB staatsobligaties opkopen van landen waarvan de rente oploopt zonder dat hun economie dat rechtvaardigt. Deze extra vraag drukt de rente. Een lidstaat met een buitensporig tekort komt echter niet in aanmerking als die geen effectieve maatregelen neemt na een aanbeveling van de Raad van de EU (artikel 126 VWEU). Ook moeten de staatsschuld houdbaar zijn en het economisch beleid gezond. De Europese Commissie oordeelde op 3 juni dat Frankrijk effectieve maatregelen nam. Formeel is steun van de ECB dus nog niet uitgesloten. Stijgt de rente echter door eigen begrotingsproblemen, dan is dat geen ongerechtvaardigde paniek, maar een terecht oordeel van de markt. ECB-president Christine Lagarde zei begin oktober dat de oplossing eerst in Parijs ligt. Ook de gouverneur van de Franse centrale bank, tevens lid van de ECB-raad, zei dat Frankrijk niet aan de voorwaarden voldoet.
Wat Nederland ervan vindt
De onrust op de Franse obligatiemarkt raakt ook Nederland. Pensioenfondsen houden afstand. Het ABP verkocht 29 miljard euro aan obligaties uit de Verenigde Staten, maar herbelegde daarvan niets in Frankrijk. Pensioenfondsen Zorg en Welzijn en Detailhandel verkochten miljarden aan Franse staatsobligaties. Minister van Financiën Eelco Heinen vindt dat Frankrijk zijn schuld op eigen kracht moet terugdringen. Hulp van de ECB noemt hij totale armoede. Op 22 oktober stelden D66, VVD en CDA Kamervragen over een mogelijke ingreep van de ECB. Zolang de begroting in Parijs wankelt, blijft de noodknop in Frankfurt buiten bereik. Ondertussen tikt de Franse rentemeter gewoon door.
