De twee nieuwe advocaten voor Ridouan Taghi zorgden deze maand voor een onverwachte wending in het Marengo-proces. Nog geen twee weken eerder leek de conclusie juist dat er in Nederland niemand meer bereid of in staat was om zijn verdediging op zich te nemen. Daarmee kwam een ongemakkelijke vraag op tafel te liggen: hoe wordt het recht op een eerlijk proces gewaarborgd als er geen advocaat beschikbaar is?
De zoektocht naar rechtsbijstand
Het nieuws dat twee nieuwe advocaten, Ronald van der Horst en Anique Slijters, bereid zijn om de verdediging van Taghi verder op te pakken, kwam als een grote verrassing. Twee weken eerder maakte het dekenberaad nog bekend dat de zoektocht naar een nieuwe advocaat definitief mislukt is. Het is overigens nog maar de vraag of het duo zich ook echt formeel zal stellen. Hoewel beiden nog geen commentaar hebben gegeven, is al duidelijk dat zij ruim anderhalf jaar voorbereidingstijd nodig hebben om het dossier van 90.000 pagina’s te doorgronden. Het Openbaar Ministerie denkt hier anders over en vindt dat de zaak, met oog op de belangen van slachtoffers, nabestaanden en de samenleving, juist binnen een redelijke termijn moet worden afgedaan. Op 12 juni kwam meer duidelijkheid over het verdere verloop van de zaak. Omdat er nog veel onzeker is rondom de komst van de twee advocaten, blijft de vraag hangen bij wat er gebeurt als rechtsbijstand voor Taghi toch uitblijft.
De rechter in de rol van advocaat
Het hof heeft al een aantal oplossingen voorgelegd. De zaak zou bijvoorbeeld ook zonder advocaat behandeld kunnen worden. Het hof zou dan argumenten overwegen die eerder door advocaten naar voren zijn gebracht, waarna de Hoge Raad beoordeelt of dit correct is gebeurd. Een tweede optie is om het hoger beroep van Taghi af te splitsen van die van zijn dertien medeverdachten, zodat de rest van het omvangrijke proces in ieder geval tijdig afgehandeld wordt.
Beide oplossingen laten om zowel praktische als juridische redenen veel te wensen over. Als het proces hervat wordt zonder geschikte rechtsbijstand aan Taghi, kan hij in cassatie gaan en uiteindelijk zelfs naar het Europese Hof stappen wegens schending van het recht op een eerlijk proces. Nederland zou dan binnen de Europese Unie bekend komen te staan als een land waar het recht op een eerlijk proces, wegens gebrek aan adequate rechtsbijstand, niet gewaarborgd kan worden.
Over de grens
De situatie is niet alleen uniek in de geschiedenis van het Nederlandse strafrecht, ook in andere landen kijkt men hiervan op. Tot nu toe hebben andere EU-landen dergelijke impasses in een strafproces weten te voorkomen. In veel landen, zoals Duitsland en Italië, wordt er simpelweg een advocaat aangewezen als niemand zich vrijwillig meldt. De advocaat komt in dat geval alleen nog met een goede reden onder de zaak uit, bijvoorbeeld bij belangenverstrengeling. In Italië kan weigering van een zaak er zelfs toe leiden dat de advocaat zelf voor de rechter moet verschijnen. Een streng beleid dus, maar daar staat wel iets tegenover: in deze landen worden advocaten in ingrijpende zaken veel beter beveiligd dan in Nederland.
Nieuwe verplichtingen in Nederland?
Een vergelijkbaar systeem in Nederland zou een uitkomst kunnen bieden voor de problemen rondom het Marengo-proces, maar de kans is klein dat dit wordt overgenomen. In Nederland wordt sterk gehecht aan onafhankelijkheid van de advocatuur ten opzichte van de staat. Daarnaast maakt juist de toenemende dreiging richting advocaten het ingewikkeld om hen te verplichten tot het aannemen van risicovolle zaken. Die spanning is de laatste jaren steeds zichtbaarder geworden. De bedreigingen en liquidaties van beroepskrachten die betrokken zijn bij het Marengo-proces illustreren hoe ondermijnende criminaliteit ook de rechtsstaat raakt. Het dekenberaad lijkt zich hiervan bewust en ontwikkelde onlangs een kader met daarin de randvoorwaarden om advocaten in impactvolle zaken beter te beschermen. Toch blijft daarmee een dilemma bestaan. Zolang de risico’s voor verdedigers hoog blijven, en vrijwillige rechtsbijstand in uitzonderlijke zaken niet vanzelfsprekend is, de vraag open hoe het recht op een eerlijk proces in zulke situaties daadwerkelijk kan worden gegarandeerd.
