De onafhankelijke rechter staat wereldwijd onder druk. Binnen de EU zien we dat in de procedure tegen Hongarije vanwege schendingen van de rechtsstaat, maar ook hier in Nederland slaan rechters alarm. Net buiten de EU zien we in Turkije hoe deze ontwikkeling zich verder doorzet. Volgens İbrahim Kaboğlu, deken van de Orde van Advocaten in Istanbul, is de rechterlijke macht in Turkije nooit volledig onafhankelijk geweest van de politiek. Het effect hiervan is echter nooit eerder zo duidelijk geweest. In het afgelopen jaar werden honderden kritische advocaten, journalisten en politici strafrechtelijk vervolgd, waaronder het bestuur van de Orde en de burgemeester van Istanbul.
Juristen in de Beklaagdenbank
De strafzaak tegen de Orde van Istanbul werd gestart naar aanleiding van een publicatie over twee Koerdische journalisten. Zij werden in Noord-Syrië gedood door een drone-aanval: mogelijk een oorlogsmisdaad volgens de Geneefse Conventie. De Orde riep op tot nader onderzoek naar de omstandigheden van hun dood. Bestuursleden van de Orde worden nu beschuldigd van terrorismepropaganda en het misleiden van het publiek. Daartegenover staat een straf van maar liefst maximaal twaalf jaar. De eerste zitting vond recentelijk plaats in een zwaarbeveiligde terroristengevangenis. Hiermee wordt de advocatuur in de beklaagdenbank gezet. Volgens Kaboğlu wordt onder het mom van terrorismepropaganda de mond gesnoerd van Erdoğans oppositie, vooral de aanhangers van de Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) oppositie. Zo ook de mond van de burgemeester van Istanbul en presidentskandidaat namens de CHP, Ekrem İmamoğlu. Hij werd eerder dit jaar gearresteerd en wordt nu geconfronteerd met een eis van ruim 2000 jaar celstraf.
Afbreuk van de Rechtsstaat
De Turkse regering houdt vol dat de rechterlijke macht volledig onafhankelijk is, maar de ontwikkelingen van de afgelopen jaren suggereren een ander verhaal. Al in 2013 begon Erdoğan met het ‘zuiveren’ van het gerechtelijk apparaat nadat juristen hem beschuldigden van corruptie en machtsmisbruik. In 2016, na de mislukte coup tegen zijn regime, werden nog 4.300 rechters, aanklagers, en advocaten uit hun functie gezet. Vervolgens werd de Turkse constitutie gewijzigd van een parlementair naar een presidentieel systeem. Daarbij werd de president zowel staatshoofd als regerings- en partijvoorzitter. Zo ontstond een de facto eenpersoonsregering met alle macht geconcentreerd bij Erdoğan.
Erdoğans regering gebruikte deze macht om een wet aan te nemen waardoor zijn Minister van Justitie de benoeming van rechters kan domineren. Dit gebeurt via een mondeling toelatingsexamen dat wordt gecontroleerd door een commissie van regeringsgezinden. Ook staat de commissie voor de promotie en verplaatsing van rechters onder politieke controle. Langzaam maar zeker wordt het fundament van de onafhankelijke rechter uitgehold. Het gevolg is een ‘schijnrechtsstaat’ waarin vonnissen vooraf bepaald lijken. Voor juristen en academici die zich uitspreken, biedt de rechtsstaat evenmin bescherming. Processes duren vaak jaren. Tijdens het proces worden zij uit hun functie gehouden en als politieke tegenstanders behandeld in plaats van als bewakers van het recht.
Wereldwijde Waarschuwing
De uitholling van de Turkse rechtsstaat blijft internationaal niet onopgemerkt. Meer dan vijftig internationale juridische organisaties, waaronder Lawyers for Lawyers, hebben een gezamenlijke verklaring gepubliceerd tegen de strafrechtelijke vervolging van de Istanbulse Orde. Zij benadrukken dat deze vervolging in strijd is met internationale civiele en politieke rechten en met het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens waarbij Turkije partij is. De Turkse autoriteiten worden opgeroepen hun verplichting onder het internationaal recht na te komen omtrent de onafhankelijke rechtspraak. Daarnaast vragen zij de EU en internationale organisaties de acties van de Turkse autoriteiten scherp te controleren en veroordelen.
Tegelijkertijd houden in Turkije kritische juristen stand als een schild tegen de oprukkende macht van de staat. Juist vanwege de kwetsbaarheid voelen zij zich geroepen om het constitutioneel recht te verdedigen. Zij blijven werken aan het herstel van vertrouwen in de Turkse rechtsstaat zodat de komende generaties weer op het recht kunnen terugvallen. Maar zij waarschuwen ook dat dit gevaar zich niet beperkt tot Turkije. In een wereldwijde golf van autocratie kan de rechterlijke macht overal onder druk komen te staan.
