Op zondag 1 juni 2025 stelde de Mexicaanse overheid rechters democratisch verkiesbaar bij zowel districtsrechtbanken als het hooggerechtshof. Ruim 100 miljoen Mexicanen konden stemmen op ruim 2.600 rechtersposten van verschillende niveaus. Deze verkiezing is een unicum: er is nog nooit een land ter wereld geweest waar alle rechters direct gekozen worden door het volk. De gedachtegang achter deze hervorming was het bevorderen van democratie en het tegengaan van corruptie. Hoewel veel Mexicanen blij waren met de verkiezing, klonk er ook veel tegengeluid. Er vonden protesten plaats waarin demonstranten kritiek uitten op de ondermijning van onafhankelijke rechtsspraak en een gevaar voor machtsconcentratie. In dit artikel wordt de achtergrond van de verkiezingen verder uitgediept.
Achtergrond van de hervorming
Het verkiesbaar stellen van rechters is een hervorming die oorspronkelijk bedacht werd door oud-president Andrés Manuel López Obrador (2018-2024). Hij vond de afstand tussen de rechterlijke macht en de Mexicaanse bevolking te groot en was van mening dat rechters te vaak politieke, economische en criminele belangen dienden. Door deze verkiezingen zouden rechters rechtstreeks verantwoordelijkheid af moeten leggen aan de bevolking en meer in hun belang denken. Daarnaast is deze radicale hervorming cruciaal vanwege de hoge mate aan straffeloosheid in Mexico en het lage vertrouwen in de rechtspraak. Uit onderzoek is gebleken dat slechts één op de tien misdrijven tot veroordeling leidt, wat voor een land met zo veel criminaliteit zeer onwenselijk is. De huidige president Claudia Sheinbaum besloot actie te ondernemen en het plan van Obrador door te zetten.
Vrees voor maffia-invloed en machtspolitiek
Hoewel critici het eens zijn met de benodigde hervorming van het rechtssysteem in Mexico, vinden zij dat deze juist het Mexicaanse democratische stelsel ondermijnt. Ambtenaren, maatschappelijke organisaties en bezorgde burgers demonstreerden tegen de verkiezingen. Zij vrezen dat de directe verkiezingen van rechters zal zorgen voor infiltratie van maffia in het rechtssysteem, wat tot meer straffeloosheid kan leiden. In Mexico worden burgemeesterskandidaten en andere politici al omgekocht of zelfs vermoord, dus achten critici het waarschijnlijk dat ook rechters een doelwit worden. Daarnaast waren de participatievoorwaarden voor kandidaten laagdrempelig: een rechtendiploma, enkele jaren ervaring en aanbevelingen waren voldoende. Dit riep ook zorgen op bij experts dat de georganiseerde misdaad zelf kandidaten het systeem in zou werken en daarmee invloed zou winnen binnen de rechterlijke macht.
Daarnaast waarschuwen critici ook voor een machtsconcentratie bij Sheinbaum en haar partij Morena. Zij stelden dat Morena veel kandidaten die pro overheid zijn verkiesbaar zouden stellen, met als doel de rechterlijke macht om te vormen. Morena heeft momenteel al controle over de uitvoerende macht, het congres en de meerderheid van de deelstaten. Met deze ‘kleine machtsgreep’ zou de rechterlijke macht ook hieraan toegevoegd worden. Tegenstanders van de rechtersverkiezingen vinden dat er zeker hervorming moet komen van het rechtssysteem, maar dat hier een andere aanpak voor nodig is waarbij de onafhankelijke rechterlijke macht in stand blijft. De huidige hervorming bereikt volgens hen geen van de benodigde doelen en verergert de situatie.
Een lage opkoms
Het verloop van de verkiezingen was uniek in de Mexicaanse geschiedenis. Normaliter krijgen verkiezingskandidaten van de overheid een bedrag om campagne te kunnen voeren, maar bij deze verkiezingen was dit niet toegestaan. Zij zouden niet namens een partij voor een rechterspost moeten concurreren, waardoor subsidies voor campagnes vanuit de overheid uitgesloten werden. Daarnaast waren door de Mexicaanse regering regels opgelegd aan campagnes. Het gebruik van billboards en spotjes op de radio en televisie waren verboden voor de kandidaten. Vanwege deze restricties moesten zij zelf proberen in de media te komen en waren veel Mexicanen zich niet bewust dat de verkiezingen überhaupt plaatsvonden of op wie zij moesten stemmen. De opkomst was dan ook enorm laag: slechts dertien procent van de 100 miljoen kiesgerechtigde Mexicanen is naar de stembus gegaan. Met oog op de lage opkomst en demonstraties is de vraag of deze revolutionaire verkiezingen de Mexicaanse democratische rechtsstaat verder versterkt, of juist ondermijnt.
