Sinds 2024 drijft de Servische studentenprotestbeweging president Aleksandar Vučić in het nauw. Als gevolg heeft hij vervroegde verkiezingen uitgeschreven. Al twee jaar lang trekken anti-corruptiedemonstraties door de straten van het land. De protestgolf kwam op gang na de instorting van de luifel van het treinstation van Novi Sad, waarbij zestien mensen om het leven kwamen. Het massale protest heeft zich verplaatst naar het stemhokje. Met hun eigen kieslijst, de Studentska lista, nemen zij het op tegen Vučić en zijn Servische Progressieve Partij (SNS). Deze politieke strijd vindt echter plaats in een land waar democratische vrijheden, met name de persvrijheid, onder druk staan. De nieuwe verkiezingen bieden Serviërs een kans op verandering, maar hoe vrij en eerlijk zijn deze verkiezingen?
Pers zonder vrijheid
Het mensenrechtenorgaan van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa uit in een rapport over de verkiezingen in Servië zijn zorgen over het gebrek aan mediapluralisme. Sinds SNS in 2012 aan de macht kwam, heeft de partij haar grip op de Servische media steeds verder verstevigd. Volgens critici ligt inmiddels vrijwel de gehele Servische publieke omroep, twee uitzonderingen daargelaten, onder zware controle van Vučić. Terwijl duizenden studenten de straat op gingen, bleef de berichtgeving over de protesten opvallend beperkt. Aan positieve berichtgeving over Vučić was in de Servische media juist geen gebrek.
Onlangs brachten Europese initiatieven voor de bescherming van de persvrijheid een ander rapport uit. Dit richt zich op de veiligheid van journalisten rond de verkiezingen. De organisaties spreken van recordniveaus aan fysiek geweld tegen journalisten. Zo blijkt dat zij tijdens de studentenprotesten slachtoffer werden van fysieke aanvallen door aanhangers van de regering, terwijl de politie daar vaak onvoldoende tegen optrad. Er zijn sinds 2025 zelfs 38 gevallen gedocumenteerd waar politieagenten zelf verantwoordelijk waren voor geweld. Bovendien krijgen journalisten die buiten de door de staat gesteunde media werken te maken met intimidatie, haatzaaiing en in sommige gevallen zelfs doodsbedreigingen.
Bespieding
In een verklaring van het VN-Mensenrechtencomité uiten experts hun zorgen over het gebruik van spyware en andere vormen van digitaal toezicht rond de verkiezingen. Zo ontvingen minstens veertien mensen berichten waaruit bleek dat hun telefoons doelwit waren van een spyware-aanval. Het ging in alle gevallen om leden van de studentenbeweging of oppositieleden in het parlement. Technici vonden sporen van een nieuwe versie van NoviSpy, een Servische spyware die eerder al in 2013 werd gemeld door journalisten en activisten. Volgens het Mensenrechtencomité staan fundamentele rechten, waaronder het recht op vrijheid van vereniging en meningsuiting, en het recht op privacy, door het gebruik van digitaal toezicht onder druk. Het comité stelt dat van vrije en eerlijke verkiezingen geen sprake kan zijn zonder bescherming van deze vrijheden.
SNS en de Servische staat
De verwevenheid tussen SNS en de Servische staat komt duidelijk naar voren uit bevindingen van het Center for Research, Transparency and Accountability (CRTA). Het CRTA registreerde in 2026 van mei tot september 366 gevallen van cliëntelisme en 213 gevallen van misbruik van publieke middelen. Zo voerde de SNS een campagne gericht op kwetsbare inwoners, zoals alleenstaande ouderen en gezinnen met slechte woonomstandigheden, door huishoudelijke hulp te bieden in ruil voor stemmen. Daarnaast vermeldt het CRTA dat ambtenaren onder druk zijn gezet om deel te nemen aan partijbijeenkomsten van SNS. In sommige gevallen werd daarbij zelfs gedreigd met ontslag.
Studenten geven niet op
Ook het indienen van de kieslijst bleek een obstakel te zijn voor de studentenbeweging. De procedure maakte het de studenten moeilijk om hun lijst officieel te registreren: in korte tijd moesten zij hiervoor 10.000 handtekeningen verzamelen. Dat leidde tot lange wachtrijen, waarbij sommige kiezers tot wel zes uur moesten wachten om hun handtekening te zetten. Toch kregen de studenten hun kieslijst uiteindelijk ingediend met ongeveer 70.000 handtekeningen en 250 kandidaten erop. Over een maand staat de Studentska lista op het stembiljet en krijgen kiezers de kans om hun stem uit te brengen. Een belangrijke stap in het waarborgen van het democratisch proces.
