Afgelopen januari stond het jaarlijkse World Economic Forum-congres te Davos in het teken van een explosieve geopolitieke sfeer. De Amerikaanse inval in Venezuela en instabiele handelsvoorwaarden door de hernieuwde heffingen van Trump luidden een tijdperk van economisch patriottisme in. Staten richten zich op hun eigen nationale welvaart. Dit geldt ook voor de Europese Unie (EU). Als reactie op de dreigende situatie in Groenland vroeg de Franse president Macron om activatie van het Anti-Coercion Instrument (ACI) van de EU, ook wel de ‘handelsbazooka’ genoemd. Hiermee kiest de Unie voor een harde vuist tegenover grootmachten die lidstaten met economische middelen chanteren. Wat behelst deze wet precies en wat signaleert het over de huidige geopolitieke positie van de EU?
De anatomie van de handelsbazooka
Het ACI is gericht op het bestrijden van economische dwang die wordt aangewend door derde landen. Deze verordening trad eind 2023 in werking en kan worden geactiveerd door de Europese Commissie of op verzoek van een lidstaat. Wanneer sprake is van druk, legt de Commissie dit voor aan de Raad van de EU. Voor activering is instemming van de Raad vereist met een gekwalificeerde meerderheid. Na goedkeuring heeft de Unie verregaande mogelijkheden tot tegenmaatregelen, zoals het invoeren van importbeperkingen. Al met al geeft het instrument Brussel aanzienlijk meer middelen om effectiever op te treden tegenover externe dreigingen.
Van vreedzame handel naar strategische autonomie
Hoewel de crisis rondom Groenland gekalmeerd lijkt na de intrekking van de Amerikaanse heffingen, wordt een nieuw tijdperk voor wereldhandel ingeluid. Macron sprak in Davos over het einde van de Europese naïviteit en benadrukte dat economische onafhankelijkheid cruciaal is. Het ACI illustreert dat deze onafhankelijkheid een wapen is waarmee internationale kwesties kunnen worden beslecht. Doordat de EU concrete stappen zet tot het bewapenen van haar interne markt als geopolitiek instrument, verschuift de focus van vrijhandel naar soevereiniteit en protectionisme. Dit roept fundamentele vragen op. Biedt dit instrument daadwerkelijk zelfbescherming of zorgt het juist voor verdere escalatie op een wereldtoneel waar de wet van de sterkste steeds vaker regeert?
Binnen de EU duidt het ACI tevens op een interne machtsverschuiving. Waar vaak kritiek is op de trage Brusselse bureaucratie, lijkt dit instrument daarvan geen last te hebben. Doordat activering geschiedt bij gekwalificeerde meerderheid, kan de Commissie handelen zonder dat individuele lidstaten dit blokkeren uit angst voor eigen handelsbelangen. Enerzijds kan de Unie hierdoor als verenigd front dwang van derden dwarsbomen. Anderzijds legt dit meer macht bij de niet-verkozen Commissie. Dit versterkt de uitvoerende macht in Brussel aanzienlijk, wat ten koste kan gaan van de nationale controle op het buitenlands beleid van de individuele lidstaten. Het evenwicht tussen daadkracht en democratische legitimiteit komt hiermee onder hernieuwde druk te staan.
Macht boven recht
Het ACI schuurt ook met de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Op grond van het Dispute Settlement Understanding van de WTO zijn eenzijdige sancties in beginsel verboden. De EU omzeilt dit door het instrument te zien als een noodzakelijke tegenmaatregel, juist omdat de internationale geschillenbeslechting momenteel niet effectief functioneert. De Unie speelt hierdoor voor eigen rechter om haar machtspositie te beschermen, zelfs als dit ten koste gaat van de internationale rechtsorde. Hierin schuilt het meest dringende juridische vraagstuk. Door zelfverdediging boven de multilaterale rechtsorde te zetten, riskeert Brussel dat macht definitief belangrijker wordt dan het recht.
Een noodzakelijk kwaad?
Het lijkt erop dat het ACI een noodzakelijk kwaad is in een internationale rechtsorde die steeds minder volgens de eigen regels speelt. Hoewel Brussel beargumenteert dat de EU niet anders kan dan haar tanden laten zien, moet er aandacht blijven voor de prijs die hiervoor wordt betaald. De ‘bazooka’ is nog niet afgegaan, maar de juridische en economische munitie ligt al klaar. Tot de trekker daadwerkelijk wordt overgehaald, kan er slechts worden gespeculeerd over het effect op de stabiliteit van de wereldhandel. De vraag blijft of deze nieuwe assertiviteit de Europese burger werkelijk beschermt, of dat de EU hiermee definitief de kracht van het recht inwisselt voor het recht van de sterkste.
