Kunstmatige intelligentie (AI) heeft inmiddels een groot deel van de dagelijkse technologie doordrongen. Denk aan gezichtsherkenning op iPhones, gepersonaliseerde aanbevelingen op websites of routeplanning. AI is er om ons leven gemakkelijker en sneller te maken en vrijwel geen enkele sector ontkomt er aan. Nu groeit ook binnen de rechtspraak de interesse in deze technologie. Binnen dit vakgebied is AI in Nederland een aantal keer ingezet. Bijvoorbeeld door het te gebruiken als schrijfhulp of om informatie op te vragen die relevant kan zijn om vonnissen vast te stellen. Maar zijn er ook gevaren aan verbonden voor de rechtspraak?
Robotrechter
Op de website van de Rechtspraak wordt de strategie voor artificiële intelligentie toegelicht. ‘We zien een grote rol van AI bij de ondersteuning van het analyseren, structureren en samenvatten van grote, complexe dossiers en bijvoorbeeld het opstellen van concept-uitspraken.’ Bij een aantal rechtszaken is AI daadwerkelijk ingeschakeld. Zoals bijvoorbeeld in 2024 waarbij de rechtbank Gelderland haar vonnis deels baseerde op informatie die zij had ingewonnen via ChatGPT. Zij benutte de AI om de levensduur van zonnepanelen en de huidige elektriciteitsprijs per kWh te bepalen. Ook gebruikte de rechtbank Rotterdam in 2025 de AI-tool als hulp om een strafvonnis te schrijven.
Het kan gevaarlijk zijn om gebruik te maken van AI binnen de rechtspraak. Er is namelijk vastgesteld dat ChatGPT regelmatig onjuiste informatie geeft. Zo bleek uit een test uit 2025 dat bij algemene kennisvragen 79 procent van de antwoorden van GTP-o4-mini verzonnen gegevens bevatte. AI kan steeds meer redeneren en verbanden leggen, maar het risico op fouten neemt hierdoor ook toe. Ook in juridische zaken toont dit aan dat men niet alles wat AI zegt moet geloven. Hoe zorgen rechtbanken er dan voor dat ze tot correcte informatie en correcte vonnissen komen? Het blijft belangrijk om te controleren of de gegeven informatie ook daadwerkelijk juist is. Het gebruik van AI moet benaderd worden met gepaste terughoudendheid.
Eerlijk proces
Met de groeiende rol van AI in rechterlijke besluitvorming, rijzen er vragen over de transparantie en de betrouwbaarheid van door AI gegenereerde informatie. Een woordvoerder van de rechtbank Gelderland benoemde dat rechters AI mogelijk al eerder hadden gebruikt zonder dat expliciet te vermelden. Het gebruik van AI-technologie moet echter in overeenstemming zijn met rechtsstatelijke eisen. In een zaak moeten de aanklager en verdediging gelijke rechten hebben om hun zaak te bepleiten. Dit betekent dat er een gelijkwaardige toegang moet zijn tot bewijsmiddelen voor beide partijen. Het is een cruciaal onderdeel van het recht op een eerlijk proces, zoals vastgelegd in artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Wanneer het niet duidelijk is welke middelen er zijn gebruikt, wordt dit principe niet nageleefd. De nieuwe Europese AI-verordening van 2024 stelt dan ook strenge eisen aan de inzet van AI in het rechterlijk domein.
Privacy
Door een prompt te geven krijgen AI-systemen informatie binnen die vervolgens meestal naar externe servers wordt gestuurd. Deze data worden dan opgeslagen en bewaard. In principe mag in het kader van een gerechtelijke procedure privacygevoelige informatie niet zomaar naar buiten worden gebracht. Hierdoor is het cruciaal dat er geen informatie wordt ingevoerd in AI-systemen dat terug te leiden is tot de zaak in kwestie. Dit schaadt de privacy van de cliënt of anderen die betrokken zijn. Daarom is de bewustwording van rechters over veilig gebruik van AI in een rechtszaak van groot belang.
AI biedt dus veel op het gebied van efficiëntie, wat erg nuttig kan zijn om processen te versnellen en verbeteren, maar het moet met zorg gebruikt worden. Er zijn veel risico’s die het gebruik van AI met zich meebrengt, waardoor het belangrijk is om hier duidelijke regels over te maken. Het behoud van rechterlijke controle is iets wat niet verloren mag gaan. Vooral in de rechtspraak is dit belangrijk, aangezien er altijd een bepaalde mate van menselijke afweging voor nodig is. AI kan veel taken van ons overnemen, maar robotrechters kunnen het menselijke karakter van de rechtspraak niet vervangen.
