De afgelopen jaren is het contact tussen advocaten en gedetineerden in de Extra Beveiligde Inrichting (EBI) steeds vaker onderwerp van discussie. Aanleiding hiervoor waren verschillende zaken waarin advocaten ervan werden verdacht berichten vanuit de inrichting naar buiten te hebben gebracht. Zo werd Inez Weski, voormalig advocaat van Ridouan Taghi, veroordeeld omdat zij instructies had doorgespeeld naar zijn familieleden. Mede hierdoor is sinds november 2025 het visueel toezicht op het contact tussen advocaat en gedetineerde in de EBI en de Afdeling Intensief Toezicht (AIT) ingevoerd. Hoe kwam deze maatregel tot stand, hoe ziet zij er in de praktijk uit en wat betekent dit voor het vertrouwelijke contact tussen advocaat en cliënt?
Van plan naar wet
De mogelijkheid om visueel toezicht te houden op het contact tussen advocaat en gedetineerde is al sinds 2022 onderwerp van politiek debat. In 2022 schreef de toenmalige minister voor Rechtsbescherming over het voornemen om de maatregel te introduceren. Dit voornemen kreeg verder vorm in een wetsvoorstel uit 2023. Daarin werd voorzien in generieke maatregelen voor gedetineerden in de EBI en AIT, waaronder het visueel toezicht. In de Memorie van Toelichting werd uiteengezet dat deze maatregel zou kunnen bijdragen aan het voorkomen van misbruik van het vrijelijk contact tussen de gedetineerde en de raadsman. Daarnaast werd erop gewezen dat het visueel toezicht ook de advocaat kan beschermen tegen druk, dwang of dreiging door de gedetineerde. De Eerste Kamer stemde in juli 2025 in met de wijziging van de Penitentiaire Beginselenwet, waardoor het visueel toezicht wettelijk vastgelegd kon worden.
Toezicht in de spreekkamer
De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) heeft inmiddels een informatieblad voor advocaten gepubliceerd over het visueel toezicht. Daarmee wordt ook duidelijk hoe de maatregel in de praktijk werkt. Het hele gesprek tussen de gedetineerde en de advocaat wordt door middel van cameratoezicht gevolgd door een medewerker van de EBI of de AIT. De camera is zo geplaatst dat er voortdurend zicht is op het gezicht van zowel de gedetineerde als de raadsman. Het is daarom niet toegestaan om van de camera weg te draaien of het gezicht of de mond opzettelijk te bedekken. Tegelijkertijd is van auditief toezicht geen sprake: er kan niet worden meegeluisterd. Wel zijn er maatregelen getroffen om de vertrouwelijkheid van de rechtsbijstand te waarborgen. Zo kan de medewerker niet meelezen in dossierstukken of aantekeningen. De camera’s boven de raadsman en de gedetineerde zijn namelijk uitgeschakeld en de tafel waar zij aan zitten is digitaal vervaagd.
Na afloop van het gesprek worden de beelden meteen verwijderd. Echter, de beelden kunnen worden bewaard wanneer het gesprek wordt onderbroken door een medewerker. Dit gebeurt wanneer er sprake is van verhullende of intimiderende communicatie, gevaarlijk gedrag of gedragingen die afwijken van het doel van het gesprek. De directeur kan dan uiteindelijk beslissen om het gesprek definitief te beëindigen. Tegen deze beslissing kan zowel beklag als beroep worden ingesteld, maar hierdoor kunnen de beelden wel een paar maanden worden bewaard.
Maatregel onder spanning
De invoering van het visueel toezicht heeft geleid tot grote zorgen binnen de advocatuur. Vooral de vertrouwelijkheid van het contact tussen raadsman en gedetineerde, een van de kernwaarden van de advocatuur, staat volgens critici onder druk. Door camera’s in de spreekkamer kan toch de indruk ontstaan dat wordt meegekeken met laptops, dossiers of aantekeningen. Ook bestaat de vrees dat gesprekken via liplezen alsnog kunnen worden achterhaald. Die enkele vrees kan al invloed hebben op het gesprek, omdat een gedetineerde daardoor minder open kan spreken met zijn advocaat.
Na de invoering van de maatregel legde een groep advocaten het werk in de EBI stil uit bezwaar tegen het visueel toezicht. Daarnaast spanden twee advocaten een kort geding aan bij de voorzieningenrechter, omdat zij meenden dat het recht op vertrouwelijke communicatie werd geschonden. De rechter oordeelde echter dat het visueel toezicht is toegestaan, omdat dit uitsluitend visueel is en niet is gebleken dat vertrouwelijke communicatie bij derden bekend wordt. Uiteindelijk is het laatste woord over deze maatregel nog niet gezegd.
