Het New START-verdrag tussen de Verenigde Staten (VS) en Rusland was het hoogtepunt van meer dan vijftig jaar aan onderhandelingen en verdragen over de inperking van kernwapens. Deze grootmachten bezitten samen ongeveer negentig procent van alle kernwapens ter wereld. Het verdrag bracht het aantal ingezette strategische kernwapens en hun lanceersystemen terug tot het laagste niveau sinds de jaren zestig. Het New START-verdrag werd in 2011 opgesteld en verliep op 5 februari 2026. De landen hadden geen afspraken gemaakt over een verlenging van het verdrag. Tevens hinderen de verschillende geopolitieke belangen van beide grootmachten een nieuwe overeenkomst. Deze onrust tussen de VS en Rusland laat zien dat de politiek en wetgeving rondom kernwapens nog steeds instabiel zijn. Daarnaast lijken de spanningen niet alleen tussen de VS en Rusland, maar ook wereldwijd toe te nemen.
Nucleaire wapens en het internationaal recht
Nucleaire wapens vormen sinds de Tweede Wereldoorlog een grote uitdaging voor het internationaal recht. Tijdens gewapende conflicten geldt namelijk het humanitair oorlogsrecht, zoals vastgelegd in de Geneefse Conventies. Twee principes vanuit het oorlogsrecht zijn bij nucleaire wapens bijzonder relevant: het onderscheidingsbeginsel en het proportionaliteitsbeginsel. Het onderscheidingsbeginsel vereist dat strijdende partijen onderscheid maken tussen militaire doelen en burgers. Het proportionaliteitsbeginsel verbiedt aanvallen waarbij het verwachte aantal burgerslachtoffers excessief is in verhouding tot het militaire voordeel. Het Internationaal Gerechtshof concludeerde in 1996 dat het gebruik van nucleaire wapens moet worden beoordeeld aan de hand van de regels van het humanitair oorlogsrecht. Nucleaire explosies kunnen extreme gevolgen hebben, zoals massale burgerdoden of onherstelbare milieuschade. Humanitaire instanties zoals het Rode Kruis beargumenteren dat zulke gevolgen überhaupt niet te verenigen zijn met het oorlogsrecht.
Buiten het oorlogsrecht om bestaat er ook andere internationale regelgeving omtrent kernwapens. Het belangrijkste bindende verdrag hiervan is het non-proliferatieverdrag (NPV) uit 1970. De NPV vormt de basis van het huidige nucleaire juridische kader en doelt op non-proliferatie, ontwapening en het vreedzaam gebruik van kernenergie. Het verdrag erkent vijf kernwapenstaten: de VS, Rusland, China, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Deze staten mogen kernwapens bezitten, maar zij dienen zich wel in te zetten voor wereldwijde nucleaire ontwapening. De overige staten mogen slechts kernenergie gebruiken voor vreedzame doeleinden, mits hun nucleaire programma onder toezicht staat van de International Atomic Energy Agency (IAEA). Hoewel het NPV wordt beschouwd als een succes, kent het belangrijke beperkingen. Zo zijn India, Pakistan en Israël nooit toegetreden en trok Noord-Korea zich in 2003 terug uit het verdrag. Deze vier landen worden hedendaags ook aangeduid als de facto kernwapenstaten, aangezien wordt aangenomen dat zij inmiddels ook kernwapens bezitten.
Verdere ontwikkelingen
Hoewel ontwapening een belangrijk punt is in de NPV, betekent dit niet dat een staat het recht heeft een ander land preventief aan te vallen in naam van deze ontwapening. Onder artikel 51 van het Handvest van de Verenigde Naties is zelfverdediging alleen toegestaan als reactie op een daadwerkelijke gewapende aanval. Echter, in de praktijk beroepen landen zich al bij een vermeende toekomstige dreiging op datzelfde artikel. Zo voeren de VS en Israël aan dat de luchtaanvallen die zij sinds februari 2026 op Iraanse militaire en nucleair gerelateerde infrastructuur uitvoeren preventief zijn, en te rechtvaardigen zijn vanwege directe dreiging. Het gebruik van ontwapening als argument voor een aanval ondermijnt echter die juridische kaders die vrede moeten waarborgen.
Naast het NPV is er ook het recentere Verdrag inzake het verbod op kernwapens uit 2017. Dit verdrag verbiedt kernwapens voor alle landen wereldwijd, wat de tekortkomingen van de NPV in theorie oplost. De juridische invloed blijft vooralsnog beperkt doordat geen van de vijf officiële kernwapenstaten partij is. Dit illustreert een fundamenteel probleem binnen het internationale nucleaire recht: de staten met de grootste invloed zijn niet bereid zich juridisch te binden wanneer dit hun geopolitieke belangen niet dient. Dat laat de instabiliteit van het non-proliferatieregime zien en de onzekerheid of de bestaande verdragen daadwerkelijk impact hebben. De effectiviteit van ontwapeningsverdragen lijkt op dit moment afhankelijk van politieke bereidheid in plaats van juridische verplichting.
