Janne Nijman werkt al ruim tien jaar als hoogleraar History and Theory of International Law aan de Universiteit van Amsterdam. Daarnaast bekleedt zij vele andere functies, waaronder hoogleraar internationaal recht aan het Graduate Institute for International and Development Studies in Genève, voorzitter van de Raad van Toezicht van World Press Photo en voorzitter van de Commissie Mensenrechten van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV). Binnen dit pakket aan verantwoordelijkheden houdt Nijman zich bezig met thema’s zoals de internationale rechtsorde, koloniale geschiedenis en mensenrechten. Wij spraken haar over haar loopbaan en de spanningen en ontwikkelingen binnen het internationale recht.
Het belang van het verleden
Nijman was van jongs af aan geïnteresseerd in internationale politiek. Haar studiekeuze was daarom snel gemaakt: Internationaal Recht in Leiden. Zij kreeg door haar hoogleraar, die speciale rapporteur was bij de Verenigde Naties, veel over de buitenwereld en mensenrechten direct binnen, wat de studie enorm actueel maakte. Hoewel haar droom eerst de diplomatieke dienst was, veranderde zij tijdens haar studententijd van mening. Onderzoek doen wekte haar belangstelling en daarom besloot zij na haar afstuderen te promoveren. Tijdens haar promotietraject ontdekte zij hoeveel voldoening wetenschappelijk onderzoek en onderwijs haar gaven, wat leidde tot haar huidige functie.
’Het idee is om met dit vak te laten zien hoe de gereedschapskist van de internationale jurist door de tijd heen gevuld is geraakt.’
Het heden en de toekomst kunnen alleen begrepen worden door naar het verleden te kijken en te zien hoe we hier terecht zijn gekomen. De kern van het vak dat Nijman doceert is dan ook de intellectuele geschiedenis van begrippen zoals soevereiniteit, rechtspersoonlijkheid en jurisdictie. Zulke concepten zijn geen wiskunde – ze moeten altijd worden geïnterpreteerd en toegepast. Volgens Nijman is alles contextueel. ‘Het idee is om met dit vak te laten zien hoe de gereedschapskist van de internationale jurist door de tijd heen gevuld is geraakt.’
Door de opkomst van nieuwe thema’s vindt volgens Nijman in het internationaal recht een belangrijke ontwikkeling plaats. Kolonisatie en dekolonisatie blijven relevant, maar hangen nauw samen met de manier waarop imperialisme en kapitalisme zich in de huidige wereld hervormen. Decennialang ontwikkelde het internationaal recht zich in handen van Westerse landen tot een systeem dat hun hegemonie bevorderde. Voor nieuwe technologieën gebeurt nu iets vergelijkbaars. Natuurlijke grondstoffen, zoals metalen voor chips voor AI, worden veelal gewonnen in voormalige koloniën, vaak met geweld. Zo krijgen volgens Nijman uitbuiting, economische ongelijkheid en natuurvernietiging opnieuw vorm in een neokoloniale, economische orde die rijke landen bevoordeelt. ‘In ons vakgebied hebben wij hier steeds op gewezen. Wij hebben benadrukt dat de hervorming van het internationaal recht essentieel is om de belangen van de Global South, van de aarde en de mensheid als geheel te beschermen.’
Druk op de rechtsorde
Hoewel discussies over imperialisme, kapitalisme en neokolonialisme al langer spelen, is er een nieuw urgent thema bij gekomen. Democratie en rechtsstaat staan onder druk. Samen met de AIV schreef Nijman een rapport aan de regering, waarin wordt vastgesteld dat er voor het eerst in twintig jaar wereldwijd meer autocratieën dan democratieën zijn. ‘Maatschappelijke ruimte voor mensenrechten krimpt. Wereldwijd staan journalisten en burgers onder druk. Dit moet een veel grotere prioriteit krijgen in het buitenlandbeleid. Mensenrechten en de rechtsstaat zijn immers van levensbelang voor Nederland en Europa.’ Het is daarom essentieel dat juristen betrouwbaar blijven en het gesprek over het ethos van de professie blijven voeren volgens Nijman.
‘Politieke wil in ons land moet gearticuleerd worden door de Nederlandse regering en wij als samenleving en jij en ik als burgers moeten onze stem laten horen.’
Ook het internationale recht staat onder druk. Dit is vooral zichtbaar in Israël en Palestina, waar het internationaal recht wordt geschonden. Hoewel het Internationaal Gerechtshof al jaren zegt dat de bezetting van de Westelijke Jordaanoever, Gaza en Oost-Jeruzalem illegaal is, blijft naleving door Israël uit. Nederland en andere staten zouden hun eigen bindende verplichtingen moeten respecteren, zoals het helpen voorkomen van genocide, aldus Nijman. ‘Politieke wil in ons land moet gearticuleerd worden door de Nederlandse regering en wij als samenleving en jij en ik als burgers moeten onze stem daartoe laten horen.’
Vertrouwen in de rechtsstaat
Hoewel velen hun vertrouwen in het internationaal recht verliezen door oorlogen en geweld, benadrukt Nijman dat het recht ook tot veel positieve ontwikkelingen leidt. Zo vloeien uit recente jurisprudentie van het Internationaal Gerechtshof over klimaatverandering duidelijke verplichtingen voor staten voort. Veel internationale samenwerking in onze geglobaliseerde samenleving functioneert vanwege het internationaal recht – iets waar mensen niet altijd bij stilstaan.‘Ik denk daarom in termen van die gereedschapskist: het recht zelf is geen actor, het zijn de mensen die ermee werken. Het recht levert het gereedschap, maar Nederland en andere landen moeten druk uitoefenen, en dat is politiek.’
‘Het ethos van de rechtsstaat is niet vanzelfsprekend; het heeft mensen nodig zoals wij die begrijpen waarom het belangrijk is die rechtsstaat overeind te houden en mensen te helpen het vertrouwen erin te behouden.’
Nijman geeft ten slotte belangrijk advies aan rechtenstudenten. ‘Realiseer je hoe waardevol de samenleving is waarin je leeft en neem die niet voor lief.’ Het is bijzonder om de tijd te hebben om te studeren. Daarom moeten studenten volgens Nijman zo veel mogelijk lezen en zo min mogelijk afhankelijk zijn van AI. Voor de ontwikkeling als jurist is het van belang om het systeem te begrijpen en oordeelsvorming te oefenen. ‘Wees je bewust van je verantwoordelijkheid als jurist in de samenleving op dit moment’, aldus Nijman. ‘Het ethos van de rechtsstaat is niet vanzelfsprekend; het heeft mensen nodig zoals wij die begrijpen waarom het belangrijk is die rechtsstaat overeind te houden en mensen te helpen het vertrouwen erin te behouden.’
